5- ارزش و جایگاه شهید و شهادت.
6- احکام عبادى؛ مانند نماز (و تحویل قبله)، روزه (و ماه مبارک رمضان).

7- احکام خانواده؛ مانند رضاع، طلاق، وصیت و ارث.
8- احکام اقتصادى؛ مانند انقاق، تجارت، دین، ربا و تنظیم اسناد مالى.
9- احکام اجتماعى؛ مانند جهاد و دفاع، نفى اکراه در دین و… .
10- احکام کیفرى؛ مانند قصاص.
11- احکام خوراکیها؛ مانند تحریم گوشتهاى حرام و شراب10.
گفتار چهارم: نگاهی به اوضاع اقتصای زمان نزول سوره

مردم مدینه در مقطع نزول سوره از نظر اقتصادى، سه گروه بودند:
1- یهودیان که از امکانات مالى و رفاهى فراوانى برخوردار بودند و چنانکه گذشت، محور اصلى اقتصاد مدینه در دست آنان بود و دو منبع مهم درآمد آنان تجارت و رباخوارى بود.]البته کشاورزی پر رونق هم داشتند.[
2- مسلمانان انصار که عموماً زندگى متوسطى داشتند.
3- مسلمانان مهاجر که در نهایت فقر اقتصادى مى زیستند؛ آنان نه تنها فاقد مسکن اختصاصى بودند و به صورت جمعى در ایوان کوچکى در ورودى مسجد پیامبر (صلى الله علیه وآله) (صفه) زندگى مى کردند، بلکه اغلب از حد اقل خوراک و پوشاک معمول نیز محروم بودند11.
مبحث دوم: مفاهیم اقتصادی
گفتار اول: مفهوم وا‍ژه اقتصاد
اقتصاد یا Economy (مأخوذ از کلمه یونانی Oikos به معنی خانه و Nemin به معنی قانون) در اصل به معنی نظام یا قواعدی است که خانه یا ملک موروثی بر حسب آن قواعد اداره می‌شود.12
Economy 1. اقتصاد، نظام اقتصادی 2. صرفه‌جویی، اقتصاد 3. اقتصادی، مقرون به صرفه، مقتصدانه، صرفه‌جویانه، ارزان13.
الاِقتِصاد- صرفه جوئی14 – میانه روی. عِلمُ الاِقتِصاد: علم ثروت.15
اقتصاد از نظر لغت از قصد به معنی استقامت در راه و حفظ اعتدال در مقابل کژی و انحراف است16. هچنین به معنی اعتدال و میانه روی در هر کاری و میانجی نگاه داشتن17 نیز آمده است. در قرآن کریم از جمله در دو مورد زیر به همین معنی به کار رفته است(البته متفاوت از معنی امروزی اقتصاد است) :
1- وَاقصد فی مَشیک18 (لقمان به پسرش گفت:) در رفتار خود میانه رو باش.
2- ..منهم امّهً مقتصدهً.. 19 .. بعضی از ایشان، مردمی میانه رو هستند.
مفهوم دیگر اقتصاد به‌کار گرفتن معنی در‌خصوص مسائل مالی و سازماندهی فعالیتهای مربوط به تولید، توزیع و مصرف است.
در اصطلاح، برای اقتصاد تعریف‌های مختلفی شده است.
اقتصاد، عبارت است از بررسی، ارزیابی و انتخاب روشهایی که بشر برای استفاده از منابع به منظور تولید کالاها و خدمات و توزیع آنها جهت مصرف به کار می‌گیرد.
ارسطو: علم اقتصاد یعنی مدیریت خانه.
آدام اسمیت(استاد دانشگاه گلاسکو در سال 1776 و پدر علم اقتصاد): اقتصاد، علم بررسی ماهیت و علل ثروت20 ملل است.
نظریه اقتصادی او دارای پایه‌ای روانی است21.
رابینز: اقتصاد علمی است که رفتار بشری را به صورت رابطه بین منابع و عوامل تولید کمیاب که موارد استعمال مختلف دارند و هدف‌های مادی بشر که نامحدود هستند، مورد مطالعه قرار می‌دهد.
استوارت میل(1806-1870): اقتصاد عبارت است از بررسی ماهیت ثروت از طریق قوانین تولید و توزیع.
ریکاردو: اقتصاد علم است.
ایشان بسیاری از نظریه‌های آدام اسمیت را سروصورت داد22.
آلفرد مارشال: اقتصاد عبارت است از مطالعه بشر در زندگی شغلی و حرفه‌ای.
در تعریف دیگر: علم اقتصاد بررسی کردارهای انسان در جریان عادی زندگی. اقتصاد یعنی کسب درآمد و تمتع از آن برای ترتیب دادن زندگی است.23
پل ساموئلسون24 : علم اقتصاد عبارت از بررسی روش‌هایی است که بشر با واسطه یا بدون واسطه پول، برای بکار بردن منابع کمیاب به منظور تولید کالاها و خدمات در طی زمان و همچنین برای توزیع آنها بین افراد و گروه‌ها در جامعه به منظور مصرف در زمان حال و آینده انتخاب می‌کند.
علم اقتصاد عبارت است از دانشی که به تخصیص بهینه کالاها و فرآورده‌ها می پردازد. به عبارت دیگر، علمی است که به تفسیر حیات اقتصادی و پدیده‌های آن و ارتباطشان با عوامل کلی آنها اهتمام می‌ورزد.
دارای دو گرایش خرد25 (بررسی رفتارهای جزئی در اقتصاد می پردازد) و کلان26 ( به رفتارهای عناصر کلی معمولاً در سطح ملی اشاره می‌کند) است27 .
مساله اقتصاد، به عنوان یکی از مهترین مسائل زندگی بشر مطرح است و اسلام و قرآن نیز نگرش خاصی به آن دارد.
بسیار روشن است که در نظام اقتصادی مطلوبِ کسانی که انسان را فقط حاصل فعل و انفعالات مادی می‌دانند، با نظام اقتصدی مطلوبِ کسانی که معتقدند: اِنَّا لِلّهِ وَاِنَّا اِلَیْهِ رَاجِعونَ(بقره/156). ما از آنِ خدا هستیم، و به سوى او باز مى‏گردیم، فاصله زیادی دارد و چنین نظامهایی قابل مقایسه با یکدیگر نیستند28.
گفتار دوم: الگوهای علم اقتصاد
اقتصاددانان29 با دو هدف به ارائه فرضیه یا نظریه‌های اقتصادی اقدام می‌کنند:
1. ارائه یک الگوی مطلوب
2. شناخت پدیده های واقعی.
آثار متقابل ارائه الگوی مطلوب و شناخت پدیده‌های واقعی اقتصادی:
1. اثر شناخت پدیده‌های واقعی اقتصادی بر الگوی مطلوب.
به عنوان مثال طرح یک نظام بانکداری بدون ربا، بدون شناخت همه جانبه از ابعاد و روابط حاکم بر بازارهای30 پولی، ارزی و بازارهای حقیقی و بدون شناخت نقش ربا و تنزیل اسناد در این بازارها نمی‌تواند یک الگوی مطلوب برای ما باشد.
2. اثر ارائه یک الگوی مطلوب بر شناخت پدیده‌های واقعی اقتصاد.
ارائه الگوی مطلوب، مبتنی بر معیارهای ارزشی می‌تواند محقق را به سوی شناخت عوامل دیگری که بر حرکت پدیده مؤثرند، اما بی‌اهمیت انگاشته شده و گزینش نشده‌اند، سوق دهد و ابعاد و روابط تعیین کننده و تازه‌ای را از آن پدیده آشکار کند31. مانند:

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

مکتب اقتصادی کلاسیک(classic) : تکوین علم اقتصاد امروزی را به این مکتب نسبت داده که موضوع آن در مورد بازار آزاد، اعتقاد به وجود قوانین طبیعی و.. می‌باشد. سومین و مؤثرترین مکتبی که در اروپا (از آخر قرن 18 تا 19) شکل گرفت.
مکتب اقتصادی نئو کلاسیک: در زمینه کارآفرینی و اقتصادی بر مبنای ریاضیات و مستقل از علوم اجتماعی.
مکتب فیزیوکراسی یا تسلط طبیعت: در خصوص کشاورزی. دومین مکتب اقتصادی در قرن18.
مکتب سوداگری یا مرکانتیلیسم(mercantilisme): در زمینه رقابت و استثمار و مازاد صادرات. اولین مکتب اقتصادی قرن 16 تا 18 در اروپا.
اقتصاد در مکتب اسلام: تنظیم روابط اقتصادی بین انسانها. مبتنی بر مثلث معرفتی ویژه‌ای است که سه ضلع آن را خدا، انسان و جهان تشکیل می‌دهد.
مبانی32 نظام اقتصادی سرمایه‌داری33 عبارت است از34:
1. آزادی35 2. دولت محدود 3. مالکیت خصوصی 4. رقابت به انگیزه شخصی
5. حاکمیت مصرف‌کننده36 6. تجویز بهره 7. توزیع درآمد37 و ثروت.
هدف غایی نظام سرمایه داری، دستیابی بیشترین افراد به بیشترین لذت مادی است و ماهیت آن ماهیتی اقتصادی است.
نظام اقتصادی اسلام دارای مبانی مکتبی عبارت است از38:
1. حاکمیت مصالح فرد و جامعه از دیدگاه اسلام 2. دولت مصالح 3. آزدی در کادر محدود
4. مالکیت مختلط 5. تعاون39 و رقابت سالم 6. تحریم ربا 7. توزیع عادلانه ثروت‌ها و درآمدها.
هدف غایی نظام عام اسلامی، دستیابی بیشترین افراد به بالاترین مرتبه عبودیت و تقرب به خداوند است.40
افق زمانی در اقتصاد سرمایه‌داری، کوتاه مدت است. از معاد و توجه به آخرت اثری دیده نمی‌شود.
با نگرش به معاد، دیگر بهترین نظریه مصرف41، نظریه “مصرف مودیگلیانى” نخواهد بود.
با تغییر افق زمانی و دیدگاه الدّنیا مَزرَعهُ الآخِره بسیاری از واژه های اساسی اقتصاد، دگرگون شده و مفاهیم، دامنه گسترده‌تری خواهند داشت. به ویژه مفاهیمی چون مطلوبیّت و سود42 که از مفاهیم مبنایی در اقتصادند و ساختار انگیزش را تشکیل می‌دهند43.
گفتار سوم: جایگاه اقتصاد اسلامی44
نظام اقتصاد اسلامی عبارت است از مجموعه قواعد کلی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حل مشکلات اقتصادی، در راستای تأمین عدالت اجتماعی.
اقتصاد اسلامی بر خلاف اقتصاد غربی، بر قناعت و پرهیز از مصرف گرایی تاکید دارد. اقتصاد غربی نیازهای انسان را نامحدود و منابع و امکانات جهان را محدود می‌داند.
مرحله جنینی اقتصاد اسلامی از زمان فارابی، طوسی و ابن خلدون بوجود آمده است45.
در دوره معاصر شاید کتاب ” اقتصادنا ” سید محمد باقر صدر از نخستین آثاری باشد که در این زمینه به رشته تحریر درآمد.
از نظر اسلام هدف‌های اسلامی بدون اقتصاد سالم غیر قابل تأمین است. اسلام می‌خواهد که غیر مسلمان در مسلمان تسلط و نفوذ نداشته باشد. این هدف هنگامی میسر است که ملت مسلمان در اقتصاد نیازمند نباشد و دستش به طرف غیر مسلمان دراز نباشد، والا نیازمندی ملازم است با اسارت و بندگی ولو آنکه اسم بردگی در کار نباشد46.
یکی از مفاهیمی که در شناخت مکتب اقتصادی اسلام تأثیر بسزایی دارد مفهوم مالکیت47 است. مالکیت خصوصی48 از واضحات اسلام است.
از نظر اسلام اگر کسی مالک چیزی نباشد، معاملات، هبه، ارث، وصیّت، وقف، زکات، خمس، و انفال مال همه بی‌معنا خواهند بود49.
گفتار چهارم: منابع50 اصلی کشف نظام اقتصادی اسلام:
اسلامی بودن نظام اقتصاد اسلامی به این است که از وحی سرچشمه بگیرد. به همین سبب در کشف این نظام، باید از منابع و مدارک اصیل اسلامی استفاده کرد.
الف)آیات و روایات:
منظور آیات و روایاتی است که به طور مستقیم، بُعدی از ابعاد کلی اقتصاد اسلامی را مطرح کرده‌اند. مانند آیات منع از ربا، آیات توزیع فیء و انفال و آیاتی که درباره مصارف خمس و زکات و.. وارد شده است. یا اصول و ارزشهایی کلی را برای تدوین قوانین اقتصادی رهنمود دهد.
ب) تحلیل و جمع بندی حقوق اقتصادی‌ ( قوانین مالی و مدنی):
قوانین مدنی و مالی در واقع، روبنای اقتصاد اسلامی را تشکیل می‌دهند. به عنوان مثال درباره پول، احکامی وجود دارد که با تحلیل و جمع‌بندی مجموعه آنها می‌توان نتیجه‌گیری کرد که نرخ بهره، در نظام اقتصاد اسلامی ملغا و بی‌تأثیر در رویدادهای اقتصادی است.
ج) دانش اقتصادی51.
در کنار استفاده از آیات و روایات، دانش اقتصادی و تجربههای بشری میتواند به نظام و مکتب اقتصادی کمک کند و الگو و نظامی را بر اساس معیارها و ارزشهای دینی پایهریزی کند.
بخش دوم: قلمرو مباحث اقتصادی
مباحث اقتصادی، قلمرو گسترده‌ای دارد و شامل مباحث حقوقی، علمی و سیاست گزاری‌های اقتصادی است.
موضوع اصلی همه اقتصادها (چه متعارف و چه اسلامی) تخصیص و توزیع منابع کمیابی است که استفاده‌های جایگزین دارند.52
مباحث اقتصاد اسلامی از جمله موضوعات مهم و کاربردی است که کتب ارزشمندی نیز توسط علما به رشته تحریر درآمده است.
به‌طور کلی آموزه‌های اقتصادی اسلام را می‌توان به سه دسته تقسیم نمود:
1- آموزه‌هایی که بیانگر فلسفه اقتصاد اسلامی و مسائل مربوط به جهان‌بینی اسلام است.و زیربنا و تکیه‌گاه فکری مکتب و نظام اقتصادی اسلام می‌باشد، مانند اعتقاد به خدا و مالکیت حقیقی او، حاکمیت سنتهای الهی، کافی نبودن عقل در تشخیص مصالح و مفاسد و مانند آن.
2- قواعدی اساسی و خطوطی کلی برای حل مشکلات و نیل به اهداف اقتصادی که حاکم بر برنامه‌ریزیها و سیاست‌گزاریهای بخش اقتصاد است و از آن با عنوان “مکتب اقتصادی” یاد می‌شود، همانند “مالکیت مختلط”، “آزادی در کادر محدود”، “لزوم دخالت دولت، “توزیع ثروت به نفع محرومان” و مانند آن.
3- احکامی حقوقی و اخلاقی لازم برای تنظیم روابط اقتصادی، و الگوهای رفتاری مناسب که نظام هماهنگ و منسجمی را برای رسیدن به وضعیت اقتصادی مطلوب، به دست می دهد.
بدیهی است که هرگاه اندیشمندان مسلمان، بر پایه این‌گونه آموزه‌ها، به تجزیه و تحلیل پدیده‌های اقتصادی در جامعه اسلامی بپردازند و روابط میان آن‌را کشف کنند، علم اقتصاد اسلامی نیز شکل خواهد گرفت53.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

  • 1

دیدگاهتان را بنویسید